«Ұлы Дала Алтыны» Экспозициясы: Көшпелілер Өркениетінің Жаңғырған Шежіресі
Шығыс Қазақстан өңірінде 2016 жылдан бастап «Шығыс Қазақстан облысындағы археология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту бағдарламасы» сәтті жүзеге асырылып келеді. Бұл ауқымды жобаның негізгі мақсаты — Қазақстанның тарихи өткенін қалпына келтіру үшін аймақтың ең маңызды археологиялық ескерткіштерін кешенді түрде зерделеу, сондай-ақ бұл объектілерді сақтап, қайта жаңарту арқылы тарихи туризм игілігіне пайдалану болып табылады.
Ғылыми-зерттеу жобалары еліміздің жетекші археологтары, танымал профессорлар Зайнолла Самашев пен Әбдеш Төлеубаевтың жетекшілігімен жүргізілді. Осы жылдар ішінде Зайсан ауданындағы Шілікті мен Айнабұлақ; Тарбағатай ауданындағы Елеке сазы; Катонқарағай ауданындағы Берел, Қарақаба және Шу; Абай ауданындағы Қырықүңгір; Семей қаласының маңындағы Көкентау; Күршім ауданындағы Дуаналы, сондай-ақ Ұлан ауданындағы Ақбауыр, Аблайкит, Кенере мен Қызылтас ескерткіштерінде ауқымды қазба жұмыстары мен кешенді зерттеулер жүргізілді.
Бұл зерттеулердің нәтижесінде табылған материалдар мазмұны жағынан аса бай және ғылыми тұрғыдан өте құнды мәліметтермен ерекшеленеді. Бүгінгі таңда зерттеу қорытындылары республикамыздағы археология ғылымының үлкен игілігіне айналып қана қоймай, шетелдік ғалымдардың да зор қызығушылығын тудырып отыр. Қазба жұмыстарының барысында 20 мыңнан астам бірегей құнды жәдігер табылды. Олардың барлығы облыстық тарихи-өлкетану музейіне сақтауға тапсырылды және музей қорында «Ұлы даланың алтыны» атты мазмұнды экспозицияны құруға толық мүмкіндік берді.
Ежелгі Зергерлік Өнер мен Дүниетаным құпиясы:
Көрменің негізгі жәдігерлерін алтыннан жасалған заттар құрайды. Ежелгі көшпенділер дүниетанымында алтын — биліктің, айбынды күштің және мәңгіліктің символы болып саналған. Экспозицияға қойылған киім мен бас киім әшекейлері, ат әбзелдері мен қару безендірмелері — ежелгі шеберлердің ғажап зергерлік туындылары. Бұл артефактілер өте көне дәуірге, яғни біздің заманымызға дейінгі VIII–VII және V–III ғасырларға мерзімделеді. Алтынмен қатар қыш және мыстан құйылған ыдыстар, сүйектен және ағаштан жасалған тұрмыстық бұйымдар, темір пышақтар мен балталар, ғұрыптық заттар, тас үккіштер мен ұршық бастары да аса құнды олжалар қатарына жатады. Мұндай жәдігерлер, ең алдымен, сол замандағы материалдық мәдениет пен қолөнердің жоғары даму деңгейін көрсетеді. Мұнда ағаш, сүйек, металл, былғары, жүн өңдеу және керамика сияқты алуан түрлі материалдар қолданылған. Сонымен қатар, кен өндіру, металлургия, металл бұйымдарын құю және соғу сияқты күрделі технологиялық процестер де жоғары деңгейде игерілген. Ежелгі зергерлердің шеберлігін ерекше атап өту қажет: олар жасаған әрбір бұйым — жоғары талғаммен және шексіз қиялмен туған ғажайып көркем шығарма. Тіпті кішкентай ғана айылбас немесе түйменің артына микроскоптық көлемде ілгекті дәнекерлеу — сол замандағы технологияның таңғажайып деңгейін айғақтайды.
Қорғандардың ауқымдылығы мен олардан алтын бұйымдардың мол табылуы жерленген тұлғаның қоғамдағы ерекше беделі мен мәртебесін білдіреді. Археологтар ондай орындарды «элитарлы» немесе «патша қорғандары» деп атайды. Мұндай бірегей ескерткіштер Елеке сазы, Шілікті, Берел және Қарақаба қорымдарында зерттелді. Патша қорғандарын зерттеу барысында табылған археологиялық олжалар ғалымдарға, суретшілер мен реставраторларға сақ дәуіріндегі адам бейнесін — оның сыртқы келбетін, киімі мен қару-жарағын ғылыми негізде қайта жаңғыртуға мүмкіндік берді. Бұл ғылыми жаңғыртпалар көрменің көркін келтіріп қана қоймай, оның басты жәдігерлеріне айналды. Әрбір мүсіннің болмысы мен келбеті өзінен-өзі сыр шертеді: бірі — ел бастаған көсем, екіншісі — қолбасшы, енді бірі — абыз әйел немесе айбынды жауынгер. Осындай «алтын» киімді адамдар ежелгі дәуірлерде салтанатты рәсімдер мен діни-ғұрыптық шараларда халық алдына шығатын болған.
Экспозицияның басты тарихи тұлғалары мен жаңғыртпалары:
Музей экспозициясы ең алдымен Шілікті «Алтын адамының» жаңғыртпасынан басталады. «Бәйгетөбе» қорғанынан табылған бұл жәдігердің басты ерекшелігі — ол сақ мәдениетіндегі ең көне, яғни б.д.д. VIII ғасырға жататын, Қазақстан аумағындағы ең ежелгі «Алтын адам» болып табылады. Ежелгі таным бойынша, бүркіт Күнге ең жақын киелі құс саналған. Ол өзінің айбарлы күш-қуаты мен сұңғақ сұлулығы, сондай-ақ биікте ұзақ уақыт қалықтап ұша алатын қасиеті үшін ерекше құрметтелген. Көшпенділердің дүниетанымында Күнге табыну бейнесі бұғымен де тығыз байланысты болды. Бұл композицияда біз бұғының бастапқы, мифологиялық бейнесін көреміз. Әшекейдің негізін бұғының мойны, басы мен мүйізі құрайды. Бұғылардың бастары әртүрлі бағытқа бұрылып, жоғары қарай көтеріле бейнеленгендіктен, олардың сәнді, тармақталған мүйіздері бір-біріне түйісіп тұр. Бір-бірімен тұтасқан бұл мүйіздер — тіршілікті бейнелейтін көне символ — «өмір ағашының» көрінісі. Ғалымдардың пайымдауынша, өмір ағашының бұл бейнесі құнарлылықпен, дүниеге келу мен өсіп-өну үрдісімен тығыз байланысты.
Көрменің келесі ерекше жәдігері — алтыннан киім киген ақсүйек жас жауынгердің жаңғыртпасы. Ол жас болса да, үлкен әскери жасақтың жетекшісі болған деп болжанады. Ерекше салттар мен табиғаттың жаңаруын қарсы алуға арналған биік таулы Елеке сазы алқабында әскери жасақ жиналғанда, олардың көшбасшысы осы жас жауынгер болған. Оның мойнында жоғары лауазымды білдіретін алтын әшекей — гривна бар. Жауынгердің басты құралы — ұзақ қашықтыққа атылатын садақ пен қырық жебе болса, оның бағалы қындағы әскери қанжары мен оқ салынған қорамсағы қар барысы мен тармақталған мүйізі бар бұғы пішіндерімен ерекше әсемделген. Жауынгердің киімі аюдың бейнесі бар жапсырмалардан тұрады, бұл аюдың айбатты күші мен қуаты жауынгер мен оның атының мүмкіндіктерін арттырады деген сенімнен туса керек. Оның шалбарына ұсақ алтын моншақтар тігіліп, бас киімінің үшкір ұшы да алтынмен көмкерілген, ал алтын білезігінде қасқырдың бейнесі қашалған. Бұл «алтын» патшалардың тек сән-салтанатын ғана білдірмейді — онда аңның қадамы, қасқырдың секіруі, құс пен бұғының қалықтауын көрсететін аң стилінің терең философиясы жатыр. Жануарлар бейнесімен киімді безендіру дәстүрі көшпелі халықтар арасында жауынгерлер мен қолбасшылардың айрықша белгісі ретінде ұзақ уақыт бойы сақталған (мысалы, Қазақ хандарының туларында қасқырдың бейнеленуі де осы тарихи сабақтастықтың көрінісі).
Берел алқабы — «Алтын Алтай тауының» ең қасиетті жерлерінің бірі. Ежелгі адамдардың мифологиялық түсінігінде тау шыңдарында құдайлар мекендейді деген наным қалыптасқандықтан, бұл мекендер салттық мерекелер мен Күнге табыну жоралғыларын, сондай-ақ патшалар мен ақсүйектерді соңғы сапарға шығарып салу рәсімдерін өткізуге қолданылған. Бұл шараларға қатысушы әйелдер міндетті түрде алтынмен безендірілген салтанатты киім киген сак элитасының өкілдері болған. Б.д.д. IV–III ғасырларда өмір сүрген асыл сақ әйелінің бас киімі патшалық лауазымның белгісі саналатын қызыл түспен тігіліп, арқарлардың тамаша мүсіндерімен және құс пен аңның күшін, ептілігін біріктіретін мифтік грифондармен безендірілген. Оның тонын безендірген пластинадағы «барыстың бұғыны азаптауы» сюжеті — от пен күннің қасиеті саналған алтында өмір жолының тартыс пен кескілескен күрес арқылы мәңгілік қозғалыста болатынын бейнелейді. Берел алқабынан алыс емес жерде, Қарақаба өзенінің бойындағы биік қыратта дәл осы кезде тағы бір асыл әйел адам өмір сүргені анықталды. Қорғанды қазу кезінде бас киім оюлары бұзылмаған күйде табылып, ғалымдарға сақ элитасы әйелінің жерлеу-еске алу костюмін дәлме-дәл жасауға мүмкіндік берді. Оның биік бас киімі арқар мен бұғының алтын мүсіншелерімен, қабыршақты ою-өрнекті алқалармен безендіріліп, бұрымдарының фрагменттері алтын түтікшелермен өрілген. Бұл костюмдер сол дәуірдің жоғары эстетикалық талғамын сипаттайды және кең байтақ Таулы Алтай өңіріндегі этностардың тығыз мәдени байланысын айқын көрсетеді.
Тағы бір ерекше назар аудартатын әйел пішіні — Үржар ауданындағы Тасарық қорғанынан табылған жас әйелдің — сәуегейдің сыртқы келбеті мен костюмінің жаңғыртапасы. Оның киімі мен бас киімі тірі кезінде діни қызметкер, емші, көріпкел болғанын және құпия білімдерді иемденгенін көрсетеді. Оның әшекейіндегі басты зат — табиғаты күнмен, отпен, әйел бастауымен және қайта тірілумен («өмір-өлім-жаңа өмір» моделі) байланысты мифтік Феникс құсы безендірілген алтын бас киім. Тіршілік пен құнарлықтың символикасы бас киімнің түбіндегі қызыл түспен күшейтілген. Оның емші болғанын жанынан табылған өсімдіктердің дәндері, шөптерді үгітуге арналған тас үккіш және оттың іздері бар кішкентай үстел («сиқырлы зертхана») айқындайды. Реставраторлар зерттеу барысында қырыққұлақтың жапырақ және сабақ қалдықтарын анықтады, бұл бас киімнің ұшындағы алтын «жапырақшалардың» сырын ашады. Әйелдер әшекейінде өсімдік элементтері мен құс қауырсынын қорғаныс күші ретінде пайдалану дәстүрі бүгінгі күнге дейін қазақ халқының мәдениетінде сақталып қалған.
Ерте орта ғасырлар дәуіріне жататын Қарақаба қорымы VII–IX ғасырлардағы жауынгерлер мен жылқылардың бірегей жерлеулерімен танымал. Толық сауыт киген жауынгерлер қылыш, жебе, садақ және жібек киім қалдықтарымен жерленген. Бірақ бұл жердің басты олжасы — музыкалық аспаптар. Ғалымдар бұл жаңа жаңғыртпаны «жауынгер-музыкант» деп атады. Барлық табылған заттар жан-жақты зерттелгеннен кейін Қимақ қағанаты жауынгерінің киімі мен қару-жарағы (бетперделі дулыға, әшекейленген белбеу, алдаспан, қорамсақ және музыкалық аспап) толық қалпына келтірілді. Оның өрнекті жібек шекпенінің эскизі мата қалдығынан жаңғыртып алынып, Венгриядағы арнайы шығармашылық шеберханада ежелгі Шығыс тоқыма бұйымдарын қалпына келтіру технологиясы бойынша табиғи жібектен қайта тоқылып шықты.
Бағдарлама аясында Тарбағатай ауданы Елеке сазы алқабында орналасқан, ерте орта ғасырлардағы ең маңызды археологиялық орын саналатын «Қаған» мемориалдық кешенінде де ауқымды қазба жұмыстары жүргізілді. Профессор Зайнолла Самашевтің жетекшілігімен жүргізілген жұмыстар барысында ғалымдар бірегей құрылымдық және тарихи артефактілерді тапты. Кешеннен табылған ең ерекше жәдігер — тәж киіп, тақта отырған түркі қағанының алтын бейнесі бар белдік басы. Бұл артефакт ежелгі түркі қоғамының діни және саяси идеологиясын айшықтайды. Кешеннен сонымен қатар қыш ыдыстар, жылқы ат-әбзелдері, қару-жарақтар, қола шам мен табақ, кристалдан жасалған зооморфты тұмар, үзеңгілер мен ауыздықтар табылды. Жәдігердің заманауи ғылыми жаңғыртпасын белгілі суретші, этнограф-қарутанушы Қалиолла Ахметжан «Тақта отырған түркі қағанының» тарихи жаңғыртпасы ретінде жоғары деңгейде орындап шықты.
Шығыс Қазақстан облысының бай тарихи және мәдени мұрасын халықаралық деңгейде кеңінен насихаттау мақсатында «Ұлы дала алтыны» көрмесі әлемнің ірі мәдени орталықтарында шетелдік қауымдастыққа ұсынылды. Экспозиция үлкен табыспен келесі орындарда көрсетілді:
- Мәскеу қаласында,
- Ұлыбританияның Кембридж университетінің Фицуильяма музейінде,
- Татарстан Республикасының «Қазан Кремлі» мемлекеттік тарихи-сәулет және көркемсурет музей-қорығында,
- Түркия Республикасының Анкара қаласындағы Анадолы өркениеттері музейінде.
Бұл халықаралық мәдени шара үлкен резонанс тудырып, шетелдік және отандық бұқаралық ақпарат құралдарында, сондай-ақ әлеуметтік желілерде «Ұлы дала алтыны» көрмесі туралы 200-ден астам ауқымды жарияланымдар мен мақалалар жарық көрді. Ерте темір дәуірінен ерте орта ғасырларға дейінгі әртүрлі дәуірлердің бұл құнды жәдігерлері бізге көшпелі өмір салты кезеңіне мүлдем жаңа көзқараспен қарауға және ата-бабаларымыздың ұлы мәдениеті туралы түсінігімізді айтарлықтай кеңейтуге мүмкіндік береді.