Шаймұратов Ж.Б. — Шығыс Қазақстандағы кеміргіштер

УДК 599.32:591.5(574.42)

ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КЕМІРГІШТЕРДІҢ ТҮРЛІК ӘРТҮРЛІЛІГІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БИОТОПТАР БОЙЫНША ТАРАЛУЫ

Аңдатпа. Мақалада Шығыс Қазақстандағы кеміргіштердің түрлік әртүрлілігі мен олардың негізгі табиғи биотоптар бойынша таралу заңдылықтары әдеби және ресми дереккөздер негізінде талданады. Зерттеу шолу-синтез сипатында орындалды: өңірлік монографиялар, соңғы жылдардағы ғылыми мақалалар, сондай-ақ Марқакөл және Батыс Алтай қорықтарының ресми фаунистикалық тізімдері пайдаланылды. Әдеби мәліметтер бойынша Шығыс Қазақстан өңірінде сүтқоректілердің 109 түрі, оның ішінде кеміргіштердің 50 түрі тіркелген. Кеміргіштердің таралуы өңірдің биіктік белдеулілігіне, ылғалдану дәрежесіне, өсімдік жамылғысына және антропогендік игерілу деңгейіне тікелей байланысты екені көрсетілді. Зайсан қазаншұңқыры мен Қара Ертіс алабының қуаң және құрғақ дала биотоптарында саршұнақтар, қосаяқтар, аламандар мен құмтышқандар басым болса, орманды-далалық және жайылмалық кешендерде су егеуқұйрығы, тоқалтістер, орман және дала тышқандары, сұр аламан сияқты түрлер жиі кездеседі. Марқакөл мен Батыс Алтайдың таулы-орманды экожүйелері ұшар, тиін, борша тышқан, қызыл және қызыл-сұр тоқалтіс, шығысазиялық тышқан, Алтай соқыртышқаны сияқты ылғал сүйгіш және орманға бейім түрлердің жоғары үлесімен ерекшеленеді. Антропогендік өзгерген ландшафттарда синантропты түрлердің рөлі күшейетіні, ал техногендік жүктеме жағдайында ұсақ сүтқоректілердің түрлік әртүрлілігі азаюға бейім екені көрсетілді. Қорытындысында өңірдегі кеміргіштер фаунасы таулы Алтай, орманды дала, дала және жайылмалық экожүйелердің түйісу аймағында қалыптасқан күрделі зоогеографиялық кешен екені негізделді.

Түйін сөздер: Шығыс Қазақстан, кеміргіштер, түрлік әртүрлілік, биотоптық таралу, Марқакөл, Батыс Алтай, Қара Ертіс, орманды дала, тау экожүйелері, тоқалтістер, саршұнақтар, мониторинг.

Кіріспе

Кеміргіштер (Rodentia) – құрлықтағы омыртқалы жануарлардың ішіндегі экологиялық тұрғыдан ең икемді, кең таралған және ландшафттық өзгерістерге тез жауап беретін топтардың бірі. Олар қоректік тізбектерде өсімдік өнімін жоғары трофикалық деңгейлерге жеткізетін аралық буын қызметін атқарады, топырақ түзу мен аэрация процестеріне, тұқымдардың таралуына, жайылымдық және шалғындық қауымдастықтардың динамикасына әсер етеді. Сондықтан кеміргіштердің түрлік құрамы мен таралуын зерттеу тек фаунистикалық тұрғыдан ғана емес, экожүйелік мониторинг, табиғатты қорғау және санитариялық-эпидемиологиялық бағалау үшін де маңызды [1].

Шығыс Қазақстан табиғи жағдайларының алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Мұнда Зайсан қазаншұңқырының қуаң далалық және шөлейттік кешендері, Ертіс пен Қара Ертіс жайылмаларының ылғалды учаскелері, орманды-далалық аймақтар, Оңтүстік және Кенді Алтайдың таулы-орманды белдеулері, субальпілік және альпілік шалғындар ұштасады. Осындай кеңістіктік мозаика кеміргіштер фаунасының да күрделілігін арттырады: өңірде бір мезгілде құрғақ далаға тән қосаяқтар мен саршұнақтар, таулы-тайгалық кешендерге тән ұшар, қызыл тоқалтіс, шығысазиялық тышқан сияқты түрлер, сондай-ақ синантропты үй тышқаны мен сұр егеуқұйрық қатар кездеседі [1; 2].

Әдеби деректер бойынша Шығыс Қазақстан өңірінде сүтқоректілердің 109 түрі тіркелген, соның ішінде кеміргіштердің 50 түрі бар. Түрлік байлықтың мұндай деңгейі өңірдің биіктік белдеулілігімен, тау жоталары мен ойпаңдардың алмасуымен, сондай-ақ өсімдік жамылғысының күрделі құрылымымен түсіндіріледі [1]. Сонымен қатар қазіргі дереккөздер кеміргіштердің таралуын жай ғана тізімдеумен шектелмей, нақты биотоптар мен ландшафттық белдеулер тұрғысынан қарастыру қажет екенін көрсетеді.

Осы мақаланың мақсаты – Шығыс Қазақстандағы кеміргіштердің түрлік құрамын жинақтап сипаттау, олардың негізгі биотоптар бойынша таралу заңдылықтарын анықтау және өңірлік деңгейде экологиялық саралау жасау.

1. Материалдар мен әдістер

Жұмыс далалық экспедициялық материалдарға емес, жарияланған ғылыми еңбектер мен ресми фаунистикалық ресурстарға негізделген шолу-синтез сипатындағы зерттеу болып табылады. Негізгі дереккөздер ретінде Шығыс Қазақстандағы табиғи-ошақтық инфекциялар мен жануарлар фаунасына арналған монография, Ертіс алабының қазақстандық бөлігінің териофаунасы жөніндегі 2024 жылғы мақала, Солтүстік-Шығыс Қазақстанның ұсақ сүтқоректілері туралы 2023 жылғы зерттеу, сондай-ақ Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы мен Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығының ресми сайттарындағы фаунистикалық материалдар пайдаланылды [1-7].

Талдау барысында деректер төрт ірі биотоптық кешен бойынша жүйеленді: 1) қуаң дала және шөлейттік биоценоздар; 2) орманды-далалық және жайылмалық кешендер; 3) таулы-орманды және тайгалық биотоптар; 4) субальпілік, альпілік және тастақты биотоптар. Әр кешен үшін тән түрлер, олардың экологиялық бейімделістері, таралу сипаты және антропогендік трансформацияға жауап ерекшеліктері сараланды.

Ресми тізімдердегі түрлерді талдау кезінде тек анық көрсетілген таксондар пайдаланылды. Марқакөл қорығының ресми сүтқоректілер тізіміндегі Rodentia өкілдері жеке есептеліп, өңірдің таулы-орманды фаунасын сипаттайтын маңызды дерек ретінде қарастырылды [5]. Бұл тәсіл мақалаға фаунистикалық нақтылық беруге мүмкіндік береді, бірақ жұмыстың түпкі мақсаты толық кадастр емес, биотоптық үлгілерді көрсету екенін атап өткен жөн.

2. Нәтижелер және талқылау

Шығыс Қазақстандағы кеміргіштер фаунасы біркелкі таралмайды. Түрлік байлық пен популяциялық тығыздық көбіне ылғалдылыққа, өсімдік қауымдастығының құрылымына және жер бедерінің күрделілігіне тәуелді. Мысалы, әдеби мәліметтерде облыстың орманды-далалық және орманды аймақтарында – әсіресе Глубокое, Алтай (бұрынғы Зырян), Шемонаиха және Ұлан аудандары деңгейінде – кеміргіштердің тұрақты жоғары саны қорғалған биотоптардың, бұта тоғайларының және жайылмалық ассоциациялардың мол болуымен түсіндіріледі [1].

Өскемен қаласы мен оның маңындағы аумақтардың өзінде кеміргіштердің 14 түрі тіркелген. Бұл дерек қала маңы ландшафттары да фаунистикалық тұрғыдан кедей емес екенін көрсетеді. Мұнда орман тышқаны, дала тышқаны, үй тышқаны, тышқанша, сұр егеуқұйрық, кәдімгі, тарбас сүйекті, қызыл және қызыл-сұр тоқалтістер, су тоқалтісі, сұр және барабалық аламан, Алтай тышқаншасы сияқты түрлер кездеседі [1]. Демек, урбандалған және жартылай табиғи орта араласқан ландшафттарда синантропты және табиғи ортаға тән түрлер қатар өмір сүреді.

Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының ресми материалдары оның омыртқалы жануарлар фаунасында 59 сүтқоректі түрі бар екенін көрсетеді [6]. Ал қорықтың ресми объектілік тізіміндегі сүтқоректілер құрамын есептегенде кемінде 23 кеміргіш түрі анықталады: ұшар, кәдімгі тиін, азиялық борша тышқан, ұзынқұйрықты саршұнақ, сұр суыр, сұр тышқанша, сұр және кәдімгі аламан, жалпақбас және үлкенқұлақты тоқалтістер, қызыл-сұр және қызыл тоқалтістер, ондатра, су тоқалтісі, тоқалтіс-экономка, кәдімгі, қаралау және тарбас сүйекті тоқалтістер, Алтай соқыртышқаны, орман, шығысазиялық, дала және үй тышқандары және басқалары [5]. Мұндай тізім Марқакөл ойпаты мен Оңтүстік Алтайдың фаунасы тау-орман, шалғын, жағалау және шалшықты ылғалды учаскелер элементтерін бірдей қамтитынын айқын дәлелдейді.

Батыс Алтай қорығының ресми дерегі бойынша мұнда 57 сүтқоректі түрі бар, ал кәдімгі түрлер қатарына тиін, борша тышқан, сондай-ақ орманмен және ылғалды таулы экожүйелермен байланысты ұсақ сүтқоректілер жатады; 2008 жылдан бастап құндыздың қайта пайда болуы да тіркелген [7]. Бұл дерек Батыс Алтайдағы қара қылқанжапырақты және аралас орман белдеулерінің кеміргіштер үшін тұрақты паналау және қоректену ортасы екенін көрсетеді.

Қара Ертістің жоғарғы ағысы мен Зайсан маңы биотоптарында мүлде өзге фаунистикалық бейне байқалады. Ертіс алабының қазақстандық бөлігін талдаған еңбекте кеміргіштер осы териофаунаның жартысынан астамын құрайтыны, әрі олардың ішінде дала аймағы өкілдерінің басымдығы көрсетілген [2]. Қара Ертіс учаскесінде орта саршұнақ, ұзынқұйрықты саршұнақ, орман қараұйқытышқаны, дала және орман тышқаншалары, бессаусақты ергежейлі және майқұйрықты ергежейлі қосаяқтар, түктіаяқ және ірі қосаяқтар, кіші қосаяқ, секіргіш қосаяқ, Роборовский және моңғол аламандары, сұр және кәдімгі аламандар, құмтышқандар, сары және дала алақоржындары, кәдімгі соқыршық, тарбас сүйекті, су, экономка және кәдімгі тоқалтістер, орман, дала, үй тышқандары және сұр егеуқұйрық тіркелген [2]. Бұл кешен шөлейт-далалық және өзен жайылмасы элементтері қатар кездесетін аралас фаунаны сипаттайды.

Биотоптық тұрғыдан қуаң дала және шөлейт аймақ кеміргіштері үшін ін қазуға бейімділік, түнгі белсенділік, ылғалды үнемдеу және сирек өсімдік жамылғысы жағдайында қорек іздеу қабілеті тән. Саршұнақтар мен қосаяқтар ашық ландшафттарға, борпылдақ топырақтарға және сирек шөптесін жамылғыға бейімделген. Құмтышқандар мен кейбір аламан түрлері де дәл осындай аридті экожүйелердің көрсеткіштері болып саналады [2].

Орманды-далалық және жайылмалық биотоптарда ылғалдылықтың артуы мен өсімдік қауымдастықтарының қабаттылығы түрлік құрамды өзгертеді. Бұл жерде су тоқалтісі, тоқалтіс-экономка, орман тышқаны, дала тышқаны, сұр аламан, кей учаскелерде барабалық аламан мен тышқанша тұрақты кездеседі [1]. Жайылмалық қамысты, бұталы және шалғынды учаскелер ондатра мен су тоқалтісі үшін, ал ауылшаруашылық ландшафттармен шектесетін орманды-далалық бөліктер орман және дала тышқандары үшін қолайлы орта түзеді.

Таулы-орманды және тайгалық белдеуде кеміргіштер қауымдастығы сапалық жағынан өзгеше. Мұнда ұшар, кәдімгі тиін, азиялық борша тышқан, қызыл және қызыл-сұр тоқалтістер, орман және шығысазиялық тышқандар, Алтай соқыртышқаны сияқты түрлердің үлесі жоғары [5; 6; 7]. Бұл түрлер үшін қалың ағаш-бұта жамылғысы, құлаған сүрек, мүк қабаты, ылғалды топырақ және микростациялар мозаикасы шешуші мәнге ие. Әсіресе қызыл және қызыл-сұр тоқалтістер тайгалық және таулы-орманды кешендердің сенімді индикаторлары болып табылады.

Субальпілік, альпілік және тастақты биотоптарда түрлік құрамы аздау болғанымен, экологиялық мамандануы жоғары түрлер басым. Марқакөл қорығы тізімінде сұр суыр, ұзынқұйрықты саршұнақ, жалпақбас және үлкенқұлақты тоқалтістер, Алтай соқыртышқаны көрсетілген [5]. Бұл түрлердің таралуы биіктаулы шалғындар, тасты беткейлер, мореналық үйінділер және борпылдақ топырақты таулы жайылымдармен байланысты. Биік белдеулердегі қатаң климат, қысқа вегетациялық кезең және маусымдық қорек қоры популяциялардың айқын маусымдық ырғағын қалыптастырады.

Өңірдің қазіргі антропогендік трансформациясы кеміргіштер фаунасына екі бағытта әсер етеді. Біріншіден, елді мекендер мен өндірістік аймақтар синантропты түрлердің – үй тышқаны мен сұр егеуқұйрықтың – таралуын күшейтеді [1]. Екіншіден, көршілес Солтүстік-Шығыс Қазақстан бойынша алынған деректер өнеркәсіптік ластану күшейген сайын ұсақ сүтқоректілердің түрлік әртүрлілігі төмендейтінін көрсетеді: техногендік учаскелерде жалпы молшылық бақылау аймағынан екі есе төмен болған, ал Microtus gregalis пен Sicista subtilis секілді экологиялық икемді түрлер басымдық алған [3]. Бұл заңдылық Шығыс Қазақстанның өнеркәсіптік және қала маңы аудандарын бағалау үшін де маңызды салыстырмалы үлгі болып табылады.

Осылайша, Шығыс Қазақстан кеміргіштерінің таралуы ендік зоналылықтан гөрі биіктік белдеулілік пен ландшафттық мозаикаға көбірек тәуелді. Бір өңірдің өзінде шөлейт-далалық қосаяқтар кешені, жайылмалық су тоқалтістері, орманды-тайгалық қызыл тоқалтістер мен ұшарлар, биіктаулы суырлар қатар тіршілік етеді. Мұндай құрылым өңірдің фаунасын ғылыми мониторинг үшін де, қорықтық аумақтардағы биоалуантүрлілікті сақтау үшін де ерекше құнды етеді.

Қорытынды

Шығыс Қазақстандағы кеміргіштер фаунасы табиғи жағдайлардың күрделі кеңістіктік саралануы нәтижесінде қалыптасқан жоғары әртүрлі экологиялық кешен болып табылады. Әдеби деректер өңірде кеміргіштердің кемінде 50 түрі бар екенін, ал олардың таралуы шөлейт-далалық, орманды-далалық, жайылмалық, таулы-орманды және биіктаулы биотоптар арасында айқын бөлінетінін көрсетеді [1].

Қара Ертіс пен Зайсан маңында аридті және ашық ландшафттарға бейім саршұнақтар, қосаяқтар, аламандар мен құмтышқандар басым; орманды-далалық және жайылмалық учаскелерде су тоқалтісі, тоқалтіс-экономка, орман және дала тышқандары жиі кездеседі; Марқакөл мен Батыс Алтайдың таулы-орманды белдеулерінде ұшар, тиін, борша тышқан, қызыл және қызыл-сұр тоқалтіс, шығысазиялық тышқан, Алтай соқыртышқаны сияқты түрлердің үлесі жоғары [2; 5-7].

Практикалық тұрғыдан алғанда, өңірдегі кеміргіштерді бағалау жұмыстары биотоптық принципке негізделуі тиіс. Бақылауды ірі әкімшілік бірлік бойынша емес, нақты табиғи кешендер бойынша жүргізу анағұрлым нәтижелі: Қара Ертіс – Зайсан шөлейт-далалық белдеуі, Ертіс жайылмасы мен орманды-далалық белдеу, Марқакөлдің таулы-шалғынды және жағалаулық кешені, Батыс Алтайдың қарақылқанды орман белдеуі. Осындай тәсіл өңірлік фаунаның нақты құрылымын көрсетуге және табиғи әрі антропогендік өзгерістерге жедел жауап беруге мүмкіндік береді.

Болашақта өңір үшін біріздендірілген маршруттық есептерді, қақпандық және фотоқақпандық бақылауларды, қорықтардағы ресми фауналық тізімдерді жаңартуды және қала маңы биотоптарындағы синантропты түрлердің динамикасын арнайы зерттеуді ұштастырған кешенді мониторинг қажет. Бұл Шығыс Қазақстан кеміргіштерінің қазіргі фаунистикалық құрылымын дәлірек бағалауға және оларды биоиндикаторлық топ ретінде тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Кесте 1 – Шығыс Қазақстандағы негізгі биотоптар және оларға тән кеміргіштер кешені

Ескерту – кесте автор тарапынан [1; 2; 5-7] деректері негізінде құрастырылды.

Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының табиғат және экологияны ғылыми-зерттеумен қамтамасыз ету бөлімінің эколог-маманы Шаймұратов Ж.Б.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі